Sint-Servaas Maastricht
Religieus erfgoed
Verreweg het grootste aandeel van alle religieuze monumenten in Nederland wordt gevormd door kerken. Kerken zijn belangrijke herkenningspunten. Lange tijd was de kerk het oudste en het enige stenen bouwwerk in de omgeving. Steen was duur en alleen dankzij een gezamenlijke inspanning kon een kerk worden gebouwd en worden onderhouden. In veel plaatsen is de kerk een van de weinige beschermde monumenten. Ook pastorieën en kosterswoningen horen hierbij. Soms is alleen een bepaald onderdeel van de kerk beschermd, zoals het orgel of de preekstoel.
De middeleeuwse kerken waren oorspronkelijk bestemd voor de rooms-katholieke eredienst. Middeleeuwse kerken hebben allemaal variaties op dezelfde plattegrond: de westzijde wordt door een toren gemarkeerd, aan de oostzijde bevindt zich het koor en ertussen ligt het schip. De oudste zijn in romaanse stijl gebouwd op een rechthoekig grondplan, met dikke muren en rondbogen. Op het Friese en Groningse platteland zijn er nog veel te zien. Latere middeleeuwse kerken werden gebouwd in de gotische bouwstijl, die zijn oorsprong vindt in de Franse kathedralenbouw. Deze stijl wordt gekenmerkt door een sterke verticaliteit en met hoge spitsboogvensters die veel licht naar binnen konden laten. Vaak heeft een gotische kerk een grondplan in de vorm van een Latijns kruis. De Sint-Jan in ‘s-Hertogenbosch is daarvan een groots voorbeeld.
Na de Beeldenstorm van 1566 en de daaropvolgende Reformatie gingen veel van de van oorsprong rooms-katholieke kerken over in protestantse handen. Er werd een begin gemaakt met wat we de protestantse kerkenbouw noemen. In Amsterdam verrezen in het begin van de zeventiende eeuw vier hervormde kerken, de Wester- de Zuider-, de Ooster- en de Noorderkerk genoemd. Het rooms-katholieke volksdeel moest zich drie eeuwen lang behelpen met verborgen godshuizen, de zogenaamde schuilkerken. Daarover bestond lange tijd grote onvrede. Het is dan ook geen wonder dat het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 een ware bouwhausse van in neogotische stijl uitgevoerde katholieke kerken tot gevolg had.
Naarmate er meer geloofsrichtingen ontstonden, werden er ook nieuwe typen kerkgebouwen gesticht. De joodse gemeenschap bouwde al sinds de zeventiende eeuw synagogen, de doopsgezinden hun ‘vermaningen’ en vanaf 1892 ontwikkelden de gereformeerden een eigen kerkelijke architectuur. Vanaf de jaren vijftig, maar met name vanaf de jaren negentig van de twintigste eeuw, verrijzen in Nederland ook moskeeën. Een kerk heeft vaak twee eigenaren; de burgerlijke en de kerkelijke gemeente. De kerktorens kwamen in de Franse tijd vanwege militaire redenen in handen van de burgerlijke gemeenten.
Meer informatie?
CIO-K
Postbus 8370
3503 RJ Utrecht
030 880 18 80
030 880 18 80
VBMK
Erfgoedhuis Zuid-Holland
Postbus 3092
Postbus 3092
2601 DB Delft
015 215 43 95
015 215 43 95