Hunebed
Archeologische monumenten
De meest bekende archeologische monumenten in Nederland zijn de hunebedden en grafheuvels, omdat ze het meest zichtbaar in het landschap zijn. Er zijn echter veel meer archeologische monumenten, die net als gebouwde monumenten worden beschermd door de Monumentenwet. Grafheuvels, huisterpen en de sporen van oude nederzettingen maken het grootste deel uit van het archeologisch monumentenregister. Maar ook de bewaard gebleven resten van Romeinse villa’s en legerplaatsen, kerken en kloosters, landweren, schansen en versterkte huizen en tenslotte scheepswrakken, zowel op het land als op de zeebodem, staan op de archeologische monumentenlijst. Veel van deze resten bevinden zich onder het maaiveld en zijn daardoor niet of nauwelijks voor het - ongeoefende - oog zichtbaar.
De meeste archeologische monumenten zijn pas tot monument uitgeroepen nadat ze door archeologisch bodemonderzoek zijn ontdekt. In Nederland wordt nu bijna twee eeuwen lang opgegraven, waarbij de meest archeologische opgravingen zich hebben voorgedaan sinds de jaren vijftig van de twintigste eeuw. Door de Tweede Wereldoorlog en de daaropvolgende periode van wederopbouw werden toen in de oude binnensteden veel grootschalige nieuwbouwactiviteiten uitgevoerd, waarbij vaak middeleeuwse of zelfs nog oudere sporen aan het licht kwamen. Tegenwoordig zijn het de aanleg van VINEX-wijken, spoorlijnen (Betuwelijn, Hoge Snelheidslijn) en snelwegen, die een aanleiding zijn voor veel van het archeologische onderzoek.
Voor het behoud van archeologische monumenten is het van groot belang dat bijvoorbeeld het grondwaterpeil nauwkeurig wordt geobserveerd om te voorkomen dat het vondstmateriaal, vooral hout of organisch materiaal, teveel uitdroogt waardoor het alsnog verloren gaat. Bij scheepswrakken op de zeebodem worden allerlei beschermende maatregelen genomen, zoals het aanbrengen van matten waardoor wrakken weer met zand bedekt raken. Ook de hunebedden hebben een betonnen vloer gekregen om schatgraverij onder deze prehistorische grafmonumenten te voorkomen.
