Gemaal Pouwel Bakhuis

Het complex Gemaal Pouwel Bakhuis bestaat uit vier onderdelen, te weten het pompgemaal Pouwel Bakhuis aan de Grote Wetering gebouwd in 1919, de Sluiskom in de Grote Wetering, Keersluis in de Evergunne gebouw in 1894 en het dijkmagazijn aan de Evergunne. Het complex van waterbouwkundige werken is gesitueerd ten noordoosten van Wapenveld. Het is gelegen in het polderdistrict Veluwe dat 20.000 ha beslaat en boogt op een eeuwenoude waterstaatkundige geschiedenis.

“Wie baat wil halen, moet water halen”. Deze spreuk siert al jaren het dak van het gemaal Pouwel Bakhuis.

Met het bedijken ontstond een ander probleem: binnendijks moest ook water worden afgevoerd. Het water de hoge Veluwse gronden werd via de Grift geloosd, die later vanaf Heerde werd omgevormd tot het Apeldoorns Kanaal. Onder Wapenveld waren drie sluizen in de dijk aangebracht. Dat waren de Evergunne Sluis, waardoor het water via de Nieuwe Wetering op de IJssel werd geloosd, de Grote Sluis ten behoeve van de waterafvoer van de Grote Wetering en de Leigraven Sluis die het gebied rondom Vorchten afwaterde. Als het water in de rivier steeg, sloot men deze keersluizen en die fungeerde dan als waterkering. Toch konden ze overstromingen en doorbraken lang niet altijd voorkomen.

Bij de Vorcher Leigraaf stond in 1870 al een provisorisch stoomgemaal. Pas tijdens de Eerste Wereldoorlog kwam er schot in de zaak. Het district werd toen in twee delen gesplitst en elk deel bouwde een gemaal: één stoomgemaal bij Terwolde en één bij Wapenveld. In 1926 kwam het water zo hoog, dat de binnensluisdeuren dreigden over te lopen. In het gemaal werd de stoomdruk steeds hoger opgevoerd. Het is de vraag of het allemaal goed zou zijn gegaan ald niet de dijk bij Zalk was doorgebroken, waardoor het later 10cm zakte.

Na 1945 werd het gemaal gemoderniseerd, de stoommachine werd vervangen door elektromotoren en er werd een derde pomp geplaatst. De capaciteit nam hierdoor toe van 495m3 naar 950m3 per minuut. In 1947 kreeg het gemaal de naam Pouwel Bakhuis. Deze Pouwel Bakhuis woonde samen met zijn broer Lambert in Wijhe. De twee vrijgezelle broers stonden behalve om hun zuinigheid ook bekend om hun artistieke talent. Ze gaven regelmatig concerten op viool en cello. Pouwel Bakhuis was vele jaren hoofdgeërfde en heemraad. Om zijn verdiensten voor het waterschap ook in moeilijke tijden, besloot men het gemaal naar hem te vernoemen.

IN 1850 werd het Apeldoorns Kanaal op de IJssel aangesloten. Bij hoge waterstanden van de rivier loopt het water het kanaal in. De kades van het kanaal moeten dan als dijk doen. In 1995 leidde dit bij Hattem tot ernstige problemen. Door de toen sterk toegenomen hoeveelheid water die de IJssel (en alle andere grote rivieren) moest afvoeren en door jarenlange bodemdaling moest direct worden ingegrepen. Een nieuwe keersluis sloot wel het IJsselwater buiten, maar het water dat het kanaal aanvoert, kon nergen meer heen. Dus werd een aflaattunnel nar het gemaal Pouwel Bakhuis gegraven, zodat het water naar buiten gepompt kon worden.
Omdat de capaciteit van het gemaal in extreme situaties ontoereikend zou zijn, besloot men een nieuw gemaal te bouwen. Architectonisch moest het nieuwe gebouw passen in de omgeving. Het oude gemaal moest dominant boven op de dijk een blikvanger blijven, ondanks het feit dat het nieuwe gemaal aanzienlijk groter werd dan het oude. Het nieuwe gebouw werd daarom laag langs de dijk gesitueerd in plaats van erop. Alleen de bedieningsruimte ligt om veiligeheidsredenen boven hoogwaterpeil. Om de bedrijfsruimte laag te houden, heeft men zogenaamde slakkenhuispompen toegepast, die laag zijn en toch betrouwbaar werken. Het gemaal kan circa 1650m3 water per minuut wegpompen en dat lijkt voorlopig voldoende. De bediening is volautomatisch. Speciale aanpassingen zijn gemaakt om het passeren van vis mogelijk te maken. De voorbijganger kan als hij een trapje afloopt het water door de kokers zien razen. Op een informatiepaneel is te zien hoo hoogt het peil van de IJssel en van de Grote Wetering is, welke pompen werken en welke vispassages openstaan.

Het sluiscomplex is een rijksmonument sinds 2001.

TypeIndustrieel erfgoed
SubtypeGemaal
StatusRijksmonument
Oorspronkelijke functiepompgemaal
Huidige functiepompgemaal (historisch)
Bouwperiode1919
  • Delen via 

Algemene informatie

Plan mijn route >>

Adres
Werverdijk 4(nabij)
8191NL Wapenveld

Openingstijden
zaterdag 11 nov 10.00 - 16.00 uur