In de Haarlemmer Kweektuin, de voormalige stadskweektuin, stond ooit Huis ter Kleef. Een voormalig kasteel dat tijdens het Beleg van Haarlem werd opgeblazen. Wie waren de bewoners? En wat kunnen we zeggen over de geschiedenis van het huis?

Op de locatie van Huis ter Kleef woonden al mensen in de prehistorie. In schriftelijke bronnen uit 1290 wordt Pieter van Rolland genoemd als eerste bekende bewoner van het kasteel. Waarschijnlijk had zijn vader, Claes van Rolland het huis ‘wonigge te Schoten’, ook al in zijn bezit.

MEERDERE BEWONERS
Het huis kwam daarna in bezit van de Graven van Holland, die het in leen gaven aan diverse generaties edelen. De naam ´Kleef´ kreeg het huis toen het in bezit kwam van Catherina van Cleve. Bij de opgraving van het kasteel zijn in een latrinekoker 23 tinnen borden en kommen uit het eerste kwart van de 15e eeuw met het Cleve familiewapen gevonden. De borden waren dubbelgevouwen om in de koker te kunnen passen. Een vreemde plek voor zulk duur vaatwerk. Het doet vermoeden dat ze verstopt moesten worden tijdens een vijandelijke situatie rondom het kasteel.

FAMILIE VAN BREDERODE
Catharina van Cleve verkocht het huis in 1434 aan Hendrik van Borssele. Via het huwelijk van zijn kleindochter met Walraven van Brederode komt het huis in 1492 in bezit van de familie Van Brederode. De Brederodes waren in de 16e eeuw de meest vooraanstaande familie van de Hollandse adel. Zij hebben het kasteel eeuwenlang in bezit gehad, totdat de stad Haarlem het kasteelterrein kocht en er in de 20e eeuw de stadskweektuin vestigde.

BELEG VAN HAARLEM
Tijdens het beleg van Haarlem, precies 450 jaar geleden, trok legerleider Don Frederik in de grote woontoren van Huis ter Kleef. Het huis kreeg hiermee voor het eerst in zijn bestaan een echte militaire bestemming. Na zeven maanden beleg lieten de Spanjaarden het gebouw uitgewoond achter. Vanaf dat moment is het kasteel ook niet meer op- geknapt en is het een ruïne. Het gebouw van de voormalige kaatsbaan, dat men nu vaak Huis ter Kleef noemt, is nog tot het einde van de 19e eeuw bewoond geweest.

SPITTEN NAAR HET KASTEEL
Tussen 1990 en 1994 is er archeologisch onderzoek uitgevoerd door leden van de Archeologische Werkgroep Haarlem en de Nederlandse Jeugd Bond voor Geschiedenis, onder toezicht van de stadsarcheoloog. Door dit onderzoek weten we dat de eerste bewoning bestond uit een woontoren die op een eiland stond met een grote gracht eromheen. De vondsten uit een afvallaag op het binnenplein tonen aan dat de woontoren in het tweede kwart van de 13e eeuw gebouwd werd.

WOONTOREN
De eenvoudige toren had een woonfunctie en kon eventueel een vijandige aanval doorstaan. Zulke torens hadden meestal een ingang op de eerste verdieping, waar ook de woonruimte was. Bij Huis ter Kleef lag de oorspronkelijke toegang iets lager, bijna op de begane grond. De torens waren gemiddeld twaalf meter hoog en hadden meestal drie tot vier verdiepingen met elk één vertrek. Zo’n hoge massieve toren moet een opvallend gezicht zijn geweest in het 13e eeuwse landschap.

De woontoren groeide verder uit tot een kasteel, dat uit verschillende onderdelen bestond. Het kasteel had geen voorburcht en een beperkte open ruimte. Er was een moeilijk te verdedigen groot voorhof, via een lange brug en smalle poort verbonden met een klein binnenplein. Daardoor gebruikte men het kasteel vooral als buitenhof met een agrarische functie.

ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK
Wat kunnen de opgegraven archeologische vondsten en gegevens ons nog meer vertellen over de bouwhistorie van Huis ter Kleef? Hoe heeft het kasteel in de loop der eeuwen gefunctioneerd? Wie woonden er en hoe leefde men hier? De antwoorden komen we hopelijk binnenkort te weten. Momenteel wordt er uitvoerig onderzoek uitgevoerd naar het opgegraven materiaal, waaronder honderden kilo’s dierlijk botmateriaal, botanische resten en huisraad.