Elk jaar in het tweede weekend van september is het VriendenLoterij Open Monumentendag. Tijdens dit weekend openen duizenden monumenten gratis hun deuren voor het grote publiek. Open Monumentendag verbindt mensen met monumenten en laat zien dat de verhalen en schoonheid van monumenten een verrijking voor onze leefomgeving en voor onszelf zijn. Open Monumentendag is met jaarlijks ruim anderhalf miljoen bezoekers (2023: 1,5mln, 2024: 2 mln, 2025: 1,8mln) het grootste gratis culturele evenement in Nederland. Open Monumentendag maakt deel uit van een groter geheel, de European Heritage Days. Inmiddels worden in vijftig landen vergelijkbare evenementen georganiseerd.

De eerste Open Monumentendag in Nederland werd in 1987 in navolging van Frankrijk georganiseerd. Op Open Monumentendag worden monumenten gratis voor het publiek opengesteld, om zo de publieke belangstelling voor monumenten en het draagvlak voor monumentenzorg te vergroten. Niet alleen openen de duizenden monumenten gratis hun deuren voor het Nederlandse publiek, er worden ook ontelbaar veel activiteiten georganiseerd: tentoonstellingen, rondleidingen, fietsroutes, wandelingen, muziekvoorstellingen maar ook veel activiteiten voor jeugd.

Het Europese thema van 2026, Heritage at Risk, benadrukt de groeiende bedreigingen voor ons erfgoed en roept op tot actie, vernieuwing en solidariteit. In Nederland geven we hieraan een positieve draai met het thema Veerkrachtig erfgoed - in tijden van onzekerheid.

Eeuwenlang boden monumenten ons bescherming tegen gevaren van buitenaf. Nu worden ze zelf geconfronteerd met nieuwe uitdagingen: van de effecten van klimaatverandering tot het tekort aan vakmensen die deze bijzondere plekken kunnen onderhouden en doorgeven.

Toch laten monumenten hun kracht zien. Ze staan symbool voor herstel, vernieuwing en het vermogen om mee te bewegen met veranderende tijden. Tijdens de VriendenLoterij Open Monumentendag kun je dit zelf bewonderen. Voorbeelden zijn forten en bunkers die ons land beschermden of bijzondere panden die opnieuw zijn opgebouwd na brand, overstroming of oorlog. Maar ook gebouwen die verwaarloosd of verdwenen en toch nog van belang zijn of monumenten die volledig verduurzaamd en gerestaureerd worden, zodat ze klaar zijn voor de toekomst.

Provincie Flevoland is op vrijdag 11 september 2026 de gastprovincie van de landelijke opening van de VriendenLoterij Open Monumentendag. Bijzonder is dat zowel Provincie Flevoland als Open Monumentendag in 2026 hun 40e verjaardag vieren. Flevoland is daarmee het perfecte decor voor de landelijke opening.

Dat de opening van de VriendenLoterij Open Monumentendag dit jaar op provinciaal niveau plaatsvindt is uniek. Normaal gebeurt dit altijd op stedelijk niveau. Tijdens de openingsavond zal er in elke van de zes gemeenten die Flevoland rijk is een monument worden uitgelicht. Inwoners en bezoekers kunnen vrijdagavond zo een monument dicht bij huis bezoeken, maar ook op tour gaan langs de verschillende gemeenten en monumenten.

Open Monumentendag kent een decentrale opzet: in iedere deelnemende gemeente werkt een groep vrijwilligers (een comité) actief mee aan het samenstellen en de praktische uitvoering van het Open Monumentendag programma. De landelijke organisatie van Open Monumentendag is onderdeel van stichting Nederland Monumentenland en ondersteunt de 300 comités in Nederland zo goed mogelijk, coördineert, stelt materialen ter beschikking en wisselt kennis- en informatie uit. In totaliteit wordt Open Monumentendag gedragen door circa 18.000 vrijwilligers in Nederland. Elk jaar kiest het landelijke bureau een thema waar de lokale programma’s aan op worden gehangen.