Prof. mr. Pieter van Vollenhoven

Van 1989 tot en met 2023 was Prof. mr. Pieter van Vollenhoven als voorzitter van het Comité van Aanbeveling betrokken bij Open Monumentendag. In 34 jaar gaf hij maar liefst 22 keer het startsein voor een weekend waarin duizenden monumenten in het hele land hun deuren openden voor het publiek. In 2023 droeg hij het stokje over aan Janny van der Heijden. In het kader van het veertig jarige jubileum van Open Monumentendag blikt Prof. mr. Pieter van Vollenhoven terug op deze tijd.

In 1985 werd u gevraagd voorzitter te worden van het Nationaal Restauratiefonds, terwijl uw werk zich daarvoor vooral richtte op verkeersveiligheid. Wat sprak u destijds aan in de wereld van monumentenzorg en erfgoed?

Dat vloeide voort uit een totaal onverwacht verzoek van minister Brinkman (minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur 1982 – 1989) die mij in 1984 vroeg of ik voorzitter wilde worden van het Nationaal Restauratiefonds. Mijn werkterrein was toen volledig de verkeersveiligheid als voorzitter van de Raad voor de Verkeersveiligheid en ik hield mij bezig met het onderwerp slachtofferhulp. Van de monumentenwereld wist ik eerlijk gezegd niets. Maar de strijd tegen de verkeersonveiligheid was een uitermate weerbarstige materie. Kortom, vanwege al deze onzekerheden heb ik toen positief op het verzoek van minister Brinkman gereageerd, hetgeen door de direct betrokkenen bij het Nationaal Restauratiefonds als een absolute ramp en een historische vergissing werd beschouwd.

U raakte vanaf 1989 betrokken bij de Open Monumentendag. Kunt u zich herinneren hoe u werd gevraagd, wat uw rol was en waarom u besloot dit op te pakken? 

Zoals reeds opgemerkt, wist ik niets van die monumentenwereld. Wat mij wel zéér aansprak, was het gegeven dat de monumentenwereld zijn bestaan volledig te danken had aan het particulier initiatief. Het waren altijd de particulieren geweest die zich bezig hielden met de inventarisatie en het behoud van onze monumenten. De overheid kwam pas in 1961 met de eerste Monumentenwet.  Bij de totstandkoming van de Open Monumentendag was het Nationaal Restauratiefonds van meet af aan betrokken. Dus toen men mij in 1989 vroeg om een Open Monumentendag te openen, sprak die uitnodiging mij zéér aan. Op zo’n dag kom je immers niet alleen in contact met de monumentenwereld, maar óók met alle personen die met ontzettend veel energie en doorzettingsvermogen hun schouders hebben gezet onder het behoud van “onze” monumenten. 

U bent 34 jaar verbonden geweest aan de Open Monumentendag en gaf 22 keer het officiële startsein. Wat gaf u in al die jaren de motivatie om zich te blijven inzetten voor de Nederlandse Monumenten? 

Eerlijk gezegd vond ik het ook verbazend dat men mij 22 keer heeft gevraagd om de Open Monumentendag te willen openen. Want mijn toespraken leken toch wel verdacht veel op elkaar… 😉 Maar bij de muziek is dat natuurlijk ook zo, dat je nummer vaak gedraaid moet worden. En opvallend was óók dat niemand van de bezoekers bij een Open Monumentendag riep: “dat zegt u nu al 20 jaar!”. En de opening van een Open Monumentendag bracht je ook altijd weer op een plek met prachtige monumenten. Dus ik denk er zelf altijd met heel veel plezier aan terug.

U heeft in het hele land monumenten bezocht en talloze Open Monumentendagen geopend. Is er een opening, ontmoeting of monument dat u in het bijzonder is bijgebleven?

Wat ik altijd een bijzondere herinnering vond, waren de ontmoetingen met de monumenteneigenaren. Het behoud van zo’n monument gaat namelijk niet vanzelf. Dus dat kost altijd heel veel energie en doorzettingsvermogen om het monument een succes te laten worden. Bijvoorbeeld als je in een fort, een kerk of een bunker gaat wonen of andere activiteiten gaat ondernemen. Dat gaat geenszins vanzelf. Wat ik óók fantastisch vond is dat een echtpaar van een monument – een gevangenis – een hotel heeft gemaakt. En de eerste gasten waren allemaal oud-gedetineerden. 

Monumenten staan tegenwoordig voor nieuwe uitdagingen, zoals klimaatverandering, verduurzaming en een tekort aan vakmensen. Welke ontwikkelingen ziet u als de grootste uitdaging voor het behoud van ons erfgoed?

Bij de monumenten moeten wij ons altijd goed blijven realiseren dat deze niet gebouwd zijn voor de tijd waarin wij nu leven. Als wij een monument graag willen behouden, moeten wij ons beperken tot wat redelijkerwijs mogelijk en betaalbaar is voor dat behoud. Zéér belangrijk vind ik zelf – als eerste prioriteit – het behoud van vakmensen. Hun oordeel is immers van groot belang voor ‘wat’ nog mogelijk en ‘betaalbaar’ is.

Heeft u een of meerdere favoriete monumenten in Nederland, en wat maakt die voor u zo bijzonder?

Favoriete monumenten heb ik niet. Ik bewonder meer alle personen die zich blijven inzetten voor het behoud van een monument.

Welke boodschap zou u willen meegeven aan nieuwe generaties bezoekers en vrijwilligers van de Open Monumentendag?

Kijk, de Open Monumentendag heeft niet alleen de deuren van de monumenten voor ons geopend, maar heeft ons ook de ogen geopend. Voor het behoud van onze monumenten is dat van grote waarde. Indertijd heb ik toch monumenteneigenaren ontmoet die hun enthousiasme voor het behoud van een monument hebben gekregen door het brengen van een bezoek aan de Open Monumentendag. Ook vind ik het fantastisch dat op deze dag elk jaar weer zo veel bezoekers op pad gaan. En de vele vrijwilligers zijn onmisbaar! Zij maken deze dag immers tot een groot succes.