Wie kent de Haarlemmerolie niet. Deze ‘wonderolie’ van schoolmeester Leendert Claes Tilly was een regelrechte bestseller en bezorgde Haarlem tot ver over de landsgrenzen bekendheid.

Haarlemmerolie kan gedronken worden of op de huid gesmeerd worden. Destijds werd het aangeprezen als medicijn tegen vrijwel alle heersende kwalen en ziekten, waaronder geelzucht, nier- en galstenen en ontsteking van de urinewegen. Vandaar de bekende uitdrukking ‘het werkt als Haarlemmerolie’, voor iets wat overal voor te gebruiken is.

WERELDWIJDE BEKENDHEID
Zeevaarders en zendelingen namen ook vaak Haarlemmer[1]olie mee op verre reizen over zee en land. De olie zou namelijk goed zijn tegen ziekten die veroorzaakt werden door kou. Walvisvaarders namen ook altijd een flesje mee, waardoor de olie op Spitsbergen en in St. Petersburg een populair product werd. In alle uithoeken van de wereld zijn flesjes olie teruggevonden. Van Rusland en Zuid-Afrika tot Canada, Amerika en Japan.

UITVINDER LEENDER CLAES TILLY
De ‘Opregte Haarlemmerolie‘ werd in 1696 samengesteld door schoolmeester Leendert Claes Tilly. Hoewel onderzoek heeft aangetoond dat zo’n middel al bekend was voordat het in Haarlem werd gemaakt, wordt Claes Tilly door velen nog steeds als de uitvinder gezien. Claes kreeg in 1723 toestemming om het middel te gaan verkopen, maar mocht dat alleen aan huis doen. Als hij in 1734 overlijdt neemt zijn kleinzoon Leendert Jonkhout de fabriek over. In 1764 komt door vererving de fabriek in handen van Claes de Koning, die Tilly aan zijn naam toevoegt. Dan staat er op de flesjes C. de Koning Tilly.

SAMENSTELLING VAN DE OLIE
De samenstelling van Haarlemmerolie is geheim, maar bestaat in ieder geval uit terebintholie, kruiden en zwavel. De olie wordt nog steeds gemaakt en de flesjes zijn verkrijgbaar bij bepaalde drogisten en apotheken, waaronder bij Van der Pigge, de oudste apotheek van Haarlem. De productie ligt niet meer zo hoog als in de 18e eeuw, maar toch zijn er nog vele mensen die het middel graag gebruiken en toepassen bij voorbeeld voor spierpijn, stijfheid en gewrichtsklachten.

NAMAAK
Omdat het middel zeer goed verkocht, werd Haarlemmerolie vooral in de 19e- en 20e eeuw veel nagemaakt. Op het etiket van de echte Haarlemmerolie staat een regel met vreemde, op Arabisch schrift gelijkende, tekens en daarna de tekst: ‘En op dat niemand bedrogen wordt tekent hij zijn brief aldus’. Omdat de makers van de namaakflesjes wel de eerste regel op hun etiket overnamen, maar niet de ondertekening in de voor hun onbegrijpelijke rare tekens, werd op eenvoudige wij ze zichtbaar welk product het originele was en welk de namaak. Meestal werden concurrenten, die om echtheid te veinzen ook de naam ‘Tilly’ voerden, succesvol juridisch gedwongen hun productie te stoppen. Ook waren er een paar die hun hoofd boven water wisten te houden en stug door gingen met het produceren van een ‘namaak’ olie. Dat waren onder andere de gebroeders Waning Tilly (1897-1980) en de familie Frank (1907-1950). De geschiedenis van de Haarlemmerolie zit dan ook bomvol processen en veroordelingen, tot in het buitenland aan toe.