Open Monumentendag Hilversum


Europa in monumenten (essay IvK)

Dudoks architectuur en stedebouw is beroemd in Europa en daarbuiten; hij ontwierp – tot ver buiten Nederlands grenzen – spraakmakende gebouwen. Ook die van Duiker, Berlage en Jan Wils heeft internationale faam. Maar meer gebouwen uit de periode 1850-1940, die Hilversum als een ‘stad van jonge monumenten’ bekendheid gaven, getuigen van Europese relaties, of die nu artistiek, intellectueel, commercieel of emotioneel van aard waren. Contacten met het buitenland, door handel en industrie, maar ook door wetenschap en toerisme, en bevorderd door spoorwegen (en later automobiel en telecom) en geïllustreerde pers (en later radio, tv en nieuwe media), brachten vanaf ca. 1850 inzicht in de vele bouwstijlen en tradities in Europa. Illustraties in tijdschriften en architectuurboeken bereikten een groot publiek van architecten en opdrachtgevers, die aangespoord werden om voor eigentijdse ontwerpen een keuze te maken uit de rijkdom aan Europese historische stijlen. Architectenbureaus, zoals van vader en zoons Salm of Van Gent, bedienden de stijlwensen van hun opdrachtgevers. Wie versieringen uit de Italiaanse, Franse of Hollandse renaissance wilde, kreeg die. Aandacht voor historische architectuur was in de 19eeeuw een Europees verschijnsel.

De Gotische vormentaal bleek geschikt voor de Rooms-katholieke kerk, want katholieken associeerden die middeleeuwse stijl met de hoogtijdagen van hun geloof, terwijl vermogende Hilversumse Oudkatholieken liever de rijke, Romeinse barok citeerden. Een overheidsgebouw, zoals het raadhuis op de Kerkbrink, kreeg ornamenten uit de Gouden Eeuw om ‘betrouwbaar burgerlijk bestuur’ uit te stralen. Deze associatie met burgerlijke leiding en welvaart beviel ook menig opdrachtgever van villa’s en woonhuizen. Bij koetshuizen en tuinmanswoningen paste een meer ambachtelijk karakter en houten vakwerkelementen of Zwitsers houtsnijwerk. Slingerende paden en vijvers met gevarieerde groene weelde raakten naar voorbeeld van achttiende-eeuws Engelse landgoederen in Engeland raakten eind 19eeeuw ook in Hilversum in de mode. Dat deze tuinstijl geassocieerd kon worden met de ideale schepping, maakte haar ook geschikt voor begraafplaatsen en parken waar men kon herstellen van het drukke bestaan.

De Engelse Arts & Crafts-beweging leverde inspiratie voor wie een eerlijk en huiselijk karakter wenste. Woonhuizen kregen een haardzitje, erkers, houten lambrisering, glas-in-loodvensters en tuinen met inheemse planten. Het idee van een ‘tuinstad’ ontstond rond 1900 eveneens in Engeland, dat het meest geïndustrialiseerde land van Europa was.

Traditionele bouwwijzen inspireerden begin 20eeeuw ontwerpers als Dudok en architecten van de Amsterdamse school. Bouwen in ‘Hollandse baksteen’ werd overigens vaak gecombineerd met vormen uit de koloniën.

Moderniteit in Europese architectuur

Wie echter overtuigend modern wilde zijn, koos voor de Jugendstil (Art Nouveau). Deze beweging die vooral populair was in Europese industrie- en handelssteden, benutte de potenties van industrieel vervaardigde bouwmaterialen als glas, ijzer en geglazuurde baksteen. Ook het Nieuwe Bouwen en de Nieuwe Zakelijkheid van de 20eeeuw beoogde supranationale verbinding door rationeel te ontwerpen zonder verwijzingen naar land of historie. Van de Broek en Bakema’s gebouw van de Wereldomroep uit 1961 is er een sprekend voorbeeld van, evenals Zonnestraal en Gooiland van Duiker en Bijvoet, en Ellings architectuur uit de late jaren ’20 en ’30.

Betekenis van Europa

Europa betekent ‘zicht op zonsondergang’, of ‘Avondland’, gezien vanuit het Oosten. Dit oost-west perspectief is verbonden met de Griekse mythe over de Fenicische prinses Europa die door oppergod Zeus in de gedaante van een witte stier werd ontvoerd naar diens geboortegrond Kreta. Het product van hun affaire was koning Minos, grondlegger van de Griekse cultuur, waarop die van Europa is gegrondvest. Deze vorst liet door Daedalus een labyrint aanleggen, dat in Europa een instrument voor bezinning op levenswaarden werd.

In 1991 besloot de Raad van Europa om naar voorbeeld van Frankrijk en Nederland, de organisatie van Open Monumenten Dagen in zoveel mogelijk landen te bevorderen. Dat waren er toen 9; nu meer dan 50! Erfgoed verbindt mensen, in Hilversum en in Europa.



  • Delen via 

Algemene informatie

Informatiepunt
Dudok Architectuur Centrum
Dudokpark 1
Hilversum

website