Fotograaf: Doopsgezinde Gemeente Haarlem, A. vd Meer
Het kerkgebouw van de Vereenigde Doopsgezinde Gemeente Haarlem stamt uit 1683. Al is het in plaats van een kerkgebouw misschien beter om te spreken over een kerkcomplex. Achter de deuren van deze ‘Grote Vermaning’ ontvouwt zich namelijk een verrassende aaneenschakeling van gangen en kamers. Oorspronkelijk kon je de kerk alleen binnen via twee smalle steegjes in de Peuzelaarsteeg. Later kwam er een poort in de Frankestraat en de Grote Houtstraat. Vanuit de idealen van eenvoud, verdraagzaamheid en sociale verantwoordelijkheid groeide deze gemeenschap uit tot een onmisbaar onderdeel van het Haarlemse erfgoed. Architectonisch bijzonder zijn de stijlkamers uit 1902 in Art Nouveau-stijl van architect J.A.G. van der Steur, en de monumentale entree aan de Grote Houtstraat, mede mogelijk gemaakt door Pieter Teyler van der Hulst. Bijzonder is het orgel en de binnentuin van de kerk.
Tip!
Tijdens de zaterdag van Open Monumentendag 2026 in de Grote Vermaning is er van alles te beleven:
Bezoekers worden ontvangen door acteurs die, gekleed als historische figuren, rondleidingen verzorgen door de kerkzaal en de verschillende stijlkamers. Zo komt de geschiedenis van het gebouw op een levendige manier tot leven.
De entree van de kerk loopt via Fotogalerie De Gang, aan de Grote Houtstraat. Hier is de tentoonstelling WIJS! te zien, waarin fotograaf Ilvy Njiokiktjien een diverse groep 80-plussers portretteert. De expositie laat ouderen zelf aan het woord en biedt een genuanceerd en positief beeld van het leven op latere leeftijd. Bij de grote portretten zijn korte, persoonlijke citaten te lezen die inzicht geven in hun levensverhalen.
Naast De Gang is lunchroom en cadeauwinkel De Wereld van Jansje geopend. Bezoekers kunnen hier terecht voor een lunch, koffie of thee met iets lekkers. Jansje wordt gerund door mensen met een verstandelijke beperking en is een initiatief van Doopsgezind Haarlem en de Hartekamp Groep.
Daarnaast vindt in Haarlem de 22e editie van het Korenlint plaats. Ook in de kerkzaal van de Grote Vermaning is een gevarieerd programma te horen. De deelnemende koren verzorgen ieder twee optredens van twintig minuten. Het thema ‘het palet van koorstad Haarlem’ komt tot uiting in de grote diversiteit: van kleine ensembles tot grote koren, met repertoires variërend van pop en opera tot wereldmuziek en verstilde, a capella gezongen kerkmuziek, al dan niet met pianobegeleiding.
Aanvullende informatie: Ook aan de buitenzijde komt het erfgoed tot leven. Via de ingang aan de Frankestraat 18A krijgen bezoekers zicht op de verscholen kerk en is de Haarlemse Doopsgezinde Tijdlijn te bekijken. Deze neemt je mee door vijf eeuwen geschiedenis en laat zien hoe doopsgezinden zich ontwikkelden van vervolgde geloofsgroep tot een gemeenschap met grote maatschappelijke betekenis in Haarlem. Aan de hand van markante figuren, zoals Pieter Teyler van der Hulst en Jan de Bray, wordt deze ontwikkeling verbeeld. De kerk is daarnaast ook te bezoeken via Frankestraat 24, waardoor het ooit verborgen monument tegenwoordig van meerdere kanten openstaat voor publiek en toegankelijk is voor iedereen.
De Grote Vermaning van Doopsgezind Haarlem sluit naadloos aan bij het thema ‘Veerkrachtig erfgoed’. Dit bijzondere 17e-eeuwse kerkgebouw, gerealiseerd in 1682/1683 in Hollands classicistische stijl, is ontstaan onder beperkende omstandigheden: het mocht niet zichtbaar of hoorbaar zijn vanaf de straat. Daarom ontbreekt een toren en ligt de kerk verscholen achter de Peuzelaarsteeg. Juist deze verborgen ligging en ingetogen vorm weerspiegelen de veerkracht van de doopsgezinde gemeenschap, die haar geloof in stilte maar standvastig vormgaf.
Door de eeuwen heen heeft het complex zich voortdurend aangepast aan veranderende behoeften, zonder zijn oorspronkelijke karakter prijs te geven. De sobere kerkzaal, met haar kenmerkende blauwgroene houtwerk en uitstekende akoestiek, is nog altijd in gebruik voor erediensten en culturele activiteiten. Tegelijkertijd laten latere toevoegingen, zoals de Heeren- en Dameskamer uit 1902 met invloeden van Jugendstil en de Amsterdamse School, zien hoe nieuwe stijlen en functies zorgvuldig zijn geïntegreerd in het bestaande geheel.
De Grote Vermaning is daarmee een levend voorbeeld van veerkrachtig erfgoed: een gebouw dat zich steeds opnieuw heeft weten aan te passen aan maatschappelijke, religieuze en praktische veranderingen, en juist daardoor tot op de dag van vandaag betekenisvol is gebleven.
