Op drie locaties is er dit jaar tijdens Open Monumentendag een tentoonstelling te zien die verschillende monumenten die binnen het thema van dit jaar vallen onder de aandacht brengen. Het veerkrachtig karakter van deze verschillende typen monumenten worden middels maquettes, tekeningen, schetsen, filmfragmenten, etc. zichtbaar gemaakt. De locaties zijn de 6Sprong, het Huis op Palen en Het Robson. Bij elke locatie worden er andere monumenten onder de aandacht gebracht.
◦ Expo LOOS 1-3: ‘Veerkrachtig Erfgoed’
▪ Abondantus Gigantus, ‘LEGO kerk’ – Tijdelijk Monument
Hoewel de Abodantus Gigantus zelf een modern, tijdelijk bouwwerk was, belichaamt het exact de filosofie van veerkracht en circulariteit:volledig circulair. Na het festival is de kerk volledig gedemonteerd, alle betonblokken werden hergebruikt voor andere bouwprojecten. Door te kiezen voor de herkenbare vorm van een monumentale kerk, speelden de ontwerpers met de betekenis van historische ontmoetingsplekken in de openbare ruimte.
▪ Raad van Arbeid, Hengelo – Gemeentelijk Monument
De transformatie van de Raad van Arbeid bewijst dat historisch erfgoed veerkrachtig genoeg is om een nieuwe, functionele rol in de moderne stad te krijgen. Het pand werd gebouwd in 1951 en staat symbool voor de bloeiperiode van de naoorlogse wederopbouw in de metaalstad Hengelo. In plaats van sloop is het kantoorpand in 2017 getransformeerd tot een modern woongebouw met 33 studio’s en appartementen. Bij de verbouwing zijn de karakteristieke kenmerken, zoals de majestueuze ramen van drie meter hoog en de statige gevel, intact gelaten om de historische context te respecteren.
▪ Concordia, Oude Markt 15 – Gemeentelijk Monument
Het oorspronkelijke pand brandde volledig af in 1902, waarna het iconische en veerkrachtige huidige gebouw herrees. Het pand aan de Oude Markt werd officieel erkend en beschermd als gemeentelijk monument vanwege de waarde voor het lokale culturele erfgoed; het biedt plek aan een klein, geliefd filmhuis en een sfeervolle theaterzaal. Concordia doet dit jaar voor het eerst mee aan de Open Monumentendag, dus staat dubbel in de schijnwerpers!
▪ Voormalige militaire enclave ‘t Vaneker te Enschede, – Historisch Monument
De voormalige militaire enclave laat zien hoe kwetsbaar historisch erfgoed succesvol en duurzaam herbestemd kan worden in tijden van verandering. ’t Vaneker is in 1940 door de Duitse bezetters gebouwd als een verspreid liggende paviljoenkazerne, gebouwen met dikke muren (ca. 60 cm) en betonnen daken werden gebouwd in de stijl van traditionele Twentse boerderijen. Vanuit de lucht leek het complex hierdoor op een onschuldig, kleinschalig agrarisch buurtschap. Het gebied bewijst zijn veerkracht door de manier waarop dit beladen erfgoed is geïntegreerd in een moderne, groene woonwijk. Bijna alle historische legeringsgebouwen en monumentale panden zijn succesvol getransformeerd tot karakteristieke woningen. Het project illustreert hoe historische structuren de druk van de moderne woningmarkt kunnen opvangen zonder hun cultuurhistorische identiteit te verliezen.
▪ Laag van Usselo, ‘t Rutbeek te Enschede – Aardkundig Monument
De Laag van Usselo is een wereldwijd bekend aardkundig en archeologisch begrip. Het is een unieke, circa 10 centimeter dikke bodemlaag die in 1946 bij toeval werd ontdekt tijdens een zandafgraving in het Usselerveen – nabij de huidige recreatieplas Het Rutbeek. De bodemlaag is een houtskoolrijke laag die door grootschalige natuurlijke bosranden is ontstaan, en markeert de overgang naar een warmere periode (het Allerød-interstadiaal) aan het einde van de laatste ijstijd, zo’n 13.000 jaar geleden. Binnen deze laag is het mogelijk om resten van vroege bewoning (de Federmessercultuur) aan te treffen. De laag wordt in heel Nederland en zelfs buiten Nederland aangetroffen, maar is dus vernoemd naar de locatie waar deze is ontdekt. Het terrein waar deze laag is ontdekt is nu een archeologisch rijksmonument. Het geldt als een schoolvoorbeeld van ‘veerkrachtig erfgoed’ omdat het monument de dynamiek en klimaatbestendigheid van de prehistorische natuur en de vroege menselijke bewoning (de Federmesser- cultuur) prachtig zichtbaar maakt.
Om dit onzichtbare, ondergrondse erfgoed (dat zich op een meter diepte kan bevinden) bovengronds beleefbaar te maken, is er een markante archeologische belevingsplek ingericht. Een grote, kunstmatige betonnen sculptuur functioneert als een overkapping en liggende ‘zwerfkei’ in het glooiende landschap. Hierin zijn ronde sparingen met informatiepanelen en fossielenpatronen gestort. Het monument ligt in de vrije natuur bij Het Rutbeek, is gratis te bezoeken en is een vast ijkpunt voor wandelaars en geofantasten.
◦ Expo LOOS 2-3: ‘Veerkrachtig Erfgoed’
▪ Roombeek – Toekomstig Monument (?).
De wijk Roombeek in Enschede is het ultieme symbool van veerkrachtig erfgoed: de wijk herrees na de catastrofale vuurwerkramp in 2000 als een feniks door het oude industrieel textielverleden te combineren met moderne architectuur. Ooit was het gebied de motor van de lokale economie met bleekvelden en fabrieken langs beken. De vuurwerkramp verwoestte een groot deel van de wijk, waarna herbouw plaatsvond onder leiding van stadsarchitect Pi de Bruijn. Oude fabriekspanden zoals het Balengebouw kregen een nieuwe culturele of maatschappelijke functie.
▪ Lonnekerspoorlaan – Toekomstig Monument (?).
Nadat de wijk in 2000 werd verwoest door de vuurwerkramp, is deze historische spoorzone getransformeerd tot een unieke, groene cultuuras waar industrieel verleden en moderne architectuur hand in hand gaan. Langs de laan zijn cruciale restanten van de Twentse textielhistorie bewaard gebleven en herbestemd. Het Balengebouw, gemeentelijk monument uit 1895, diende oorspronkelijk voor de opslag van textielbalen. Het is na de ramp herontwikkeld tot een modern icoon voor media en cultuur. De Lonnekerspoorlaan fungeert vandaag de dag als een Cultuurpark dat de veerkracht van de stad symboliseert. In plaats van de geschiedenis uit te wissen, heeft de gemeente Enschede samen met architecten het historische spoorliniaal gebruikt als de ruggengraat voor een innovatieve, creatieve woon- en werkomgeving.
Het Robson/Stichting Vierkwart
◦ Expo LOOS 3-3: ‘Veerkrachtig Erfgoed’
Het veerkrachtig karakter van verschillende typen monumenten worden middels maquettes, tekeningen, schetsen, film fragmenten, etc. onder de aandacht gebracht
• PET paviljoen – Tijdelijk Monument.
Het PET Paviljoen in Enschede is een iconisch voorbeeld van een ’tijdelijk monument’ dat perfect aansluit bij de filosofie van een veerkrachtig erfgoed. Dit innovatieve bouwwerk laat zien hoe tijdelijke architectuur een flexibele, duurzame en verbindende rol kan spelen in stedelijke overgangsgebieden en erfgoedlocaties. Hoewel het paviljoen oorspronkelijk werd gebouwd in Enschede, is het naderhand volledig gedemonteerd en verplaatst om op andere locaties een nieuw leven te krijgen.
De muren van deze modernistische constructie bestaan uit een stalen frame gevuld met tienduizenden hergebruikte petflessen, geklemd tussen doorzichtige golfplaten. Het paviljoen werd in 2013 geopend in het Robsonpark aan de Blekerstraat. Dit was destijds een braakliggend fabrieksterrein (naast de voormalige Robson pyjamafabriek). Het fungeerde als de ‘huiskamer van de buurt’, kunstgalerie en informatiecentrum over recycling en afvalstromen. De strakke vormgeving van de platte doos is een directe referentie naar het wereldberoemde modernistisch erfgoed Farnsworth House van architect Ludwig Mies van der Rohe.
Binnen het actuele erfgoedthema “Veerkrachtig Erfgoed” (waarbij gekeken wordt naar hoe monumenten en historische plekken omgaan met verandering, klimaat en duurzaamheid), biedt het PET Paviljoen waardevolle lessen. In plaats van permanente nieuwbouw, vulde het paviljoen een tijdelijk sociaal gat in de wijk tijdens een bouwstop. Veerkracht betekent ook verplaatsbaarheid. Eind 2017 sloot de locatie in Enschede vanwege woningbouwplannen op het terrein. In 2018 werd de gehele constructie spectaculair per schip over het Twentekanaal verplaatst naar Hengelo (naast het industriële Stork-erfgoed). Later is het overgedragen aan de Hak4t groep in Dedemsvaart om daar dienst te doen als innovatiecentrum.
