Ængwirder Tsjerke
Een korte geschiedenis van de kerk van Tjalleberd
De Ængwirder Tsjerke in Tjalleberd is een gebouw met een lange geschiedenis. In de huidige kerk zijn sporen te vinden van eerdere bouwfasen, restauraties en kerkelijk gebruik. Deze publicatie geeft een overzicht van de ontwikkeling van de kerk, de bouwgeschiedenis en enkele kenmerkende onderdelen van het interieur.
Op 27 juli 1626 besteedden de ingezetenen van Tjalleberd, samen met grietman Hypolitus Roeloffs Crack, secretaris Johannes Crack en predikant Lieucke Bonnes, het afbreken van de oude kerk en de bouw van een nieuwe kerk aan. De nieuwe kerk kreeg geen toren, maar wel een klokkenstoel. Aannemers Claes Pietersz en Wytse Roeloffs namen het werk aan voor een bedrag van 900 carolusguldens.
In 1626 werd de bouw grondig aangepakt. Van buiten lijkt de kerk op een heuvel te staan, maar binnen blijkt dat de grond onder de vloer tot op het vaste zand bestaat uit een circa twee meter dikke laag, met hier en daar puin. De funderingen werden vanaf het vaste zand opgetrokken met baksteen die in die tijd gebruikelijk was. Op diverse plaatsen zijn in de fundamenten ook kloostermoppen van de oude kerk verwerkt. Op basis van de afmetingen van deze kloostermoppen wordt de bouwperiode van de oude kerk gedateerd rond de tweede helft van de dertiende eeuw, of mogelijk nog iets eerder.
In 1742 werd het gebouw opgeknapt of vervangen door de kerk zoals die, na latere uitbreidingen en aanpassingen in 1830 en 1950, nog altijd in gebruik is. Ook de gedenksteen boven de westelijke ingang verwijst naar deze bouwgeschiedenis.
De St. Pancraskerk van Oldeboorn onderhandelde in 1315 met de bisschop van Utrecht over de onderhorigheid van 42 kapellen. Daaruit wordt het decanaat Bornego afgeleid. Ook Gersloot, Tjalleberd, Luinjeberd en Terbant vielen hieronder. De zeldzame oorkonde uit 1315 ondersteunt de gedachte dat de voorganger van de huidige kerk al in de middeleeuwen bestond.
De huidige kerk is van oorsprong een zaalkerk. In 1830 werd het gebouw in noordelijke richting vergroot. Het interieur is eenvoudig van opzet, maar bevat enkele beeldbepalende onderdelen. De eikenhouten preekstoel met ruggeschot en klankbord, daterend uit de tweede helft van de zeventiende eeuw, vormt samen met het doophek en het orgel een belangrijk hoogtepunt van de kerkruimte. Ook bij de restauratie in 2000 behielden deze onderdelen hun prominente plaats.
Het ontbreken van banken in de oude kerk gaf de ruimte een leeg karakter dat als onecht en niet passend werd ervaren. Daarom zijn opnieuw banken geplaatst. Deze banken, afkomstig uit de voormalige gereformeerde kerk, vormen nu een zelfstandig element in de kerkruimte en contrasteren met de preekstoel en het doophek. Ze zijn geschilderd in een dekkende kleur die aansluit bij de lambrisering en bij de oorspronkelijke kleuren van plafond en vloer. Om het geheel niet te massaal te laten ogen en tegelijk multifunctionele ruimte te behouden, is een deel van de banken in de noordbeuk vervangen door stoelen. De gesloten banken achter in de kerk zijn bewaard gebleven.
Het plafond was sinds 1950 bekleed met zachtboardplaten. Daarachter bevond zich het oorspronkelijke tongewelf. Bij de restauratie zijn de zachtboardplaten verwijderd en is het gewelf opnieuw beschilderd in de oorspronkelijke kleuren. Daarbij is bewust een klein nuanceverschil aangebracht tussen het gewelf van de oude kerk en dat van de uitbreiding uit 1830.
Het predikantenbord van de voormalige Hervormde gemeente Tjalleberd-De Knipe is op verzoek van het college van kerkrentmeesters gemaakt door huisschilder Matthijs Huitema. De teksten op het bord zijn aangeleverd door ds. Piet Nijssen. Voor het ontwerp bestudeerde Matthijs verschillende predikantenborden zoals die in Fryslân voorkomen.
De zuilen op het bord staan symbool voor het geloof waarop de mensheid steunt en vertrouwt. Het ontstaan en de opbloei van de kerkelijke gemeenschap worden uitgebeeld in de schilden boven de zuilen. Het gebruik van eikenloof op de zuilen sluit aan bij een traditie die vaker bij dergelijke borden wordt toegepast.
De Ængwirder Tsjerke laat zien hoe bouwgeschiedenis, liturgie en lokale gemeenschap met elkaar verweven zijn. Van middeleeuwse fundamenten tot restauraties in de moderne tijd: het gebouw vertelt het verhaal van een kerk die zich door de eeuwen heen heeft aangepast, maar haar historische karakter heeft behouden.
Aangezien het oudste deel van de kerk uit 1626 stamt, staat het jaar 2026 in het teken van het 400-jarig jubileum, dat met diverse activiteiten wordt gevierd met als thema ”levende stenen”. Tegelijk met de open Monumentendagen is de kerk ook geopend als locatie van de Heerenveense Kunstroute.
