De Grote Kerk van Veenhuizen, de Hiëronymus Aemilianus kerk, is in 1891-1893 als gestichtskerk gebouwd naar ontwerp van architect W.C. Metzelaar. Deze man was bouwmeester namens het Ministerie van Justitie, toen Veenhuizen onder de verantwoordelijkheid van dit ministerie viel. De bouwstijl is een goed voorbeeld van sobere, enigszins neogotische architectuur. Deze iconische rooms-katholieke kerk vertelt het verhaal van een rijk verleden.

Op beide dagen is een vrijwilliger aanwezig om u te vertellen over de kerk en de wonderlijke geschiedenis van de plafondschildering. Laat u verrassen en neem ter plekke een folder over de schildering mee of lees verder als u stiekem al een tipje van de sluier wilt.

In het Justitietijdperk gingen tot 1962 onder begeleiding van de gestichtsbewaarders gedetineerden te voet naar de kerk. Vanaf 1962 werden ze per bus naar de kerk gebracht. Daar kwam in 1975 een einde aan, toen een bus die onderweg was vanaf Norgerhaven klem werd gereden. Drie gedetineerden stapten over in een auto en verdwenen.

In deze kerk is een schildering van de hemelvaart van Christus, omgeven door engelen en nagestaard door de apostelen, te bewonderen. De Amsterdamse schilder/tekenaar Adolf Gantzert verbleef in de jaren 40 vijf jaar in Veenhuizen omdat hij tijdens de Tweede Wereldoorlog propagandawerken maakte voor de NSB. Hij mocht het gewelf van de apsis beschilderen. Gantzert schilderde elf apostelen. Judas was er niet meer bij en Paulus moest nog worden bekeerd, hij fungeerde later als twaalfde apostel.

Het verhaal van Adolf Gantzert compleet krijgen is een moeilijke puzzel waar Kees Timmerman, Jan de Maar en Gantzerts familieleden gezamenlijk aan gewerkt hebben tijdens en na een bijeenkomst in Veenhuizen tien jaar geleden. Gantzerts fantasie was groter dan zijn realiteitszin, waardoor de waarheid niet altijd even makkelijk boven water te krijgen is. In een geweldig artikel in De Opsteker (een uitgave voor de medewerkers van het Gevangenismuseum) is het resultaat te lezen. Hieronder een samenvatting.

Schilder en illustrator Adolf Gantzert trouwde de Duitse Johanna. Gantzerts familie, al generaties lang Nederlands en fel anti-Hitler, was niet bij met haar omdat ze overtuigd aanhanger van het nationaal-socialisme was. Gantzert startte in 1937 met ontwerpen voor de NSB. Hij verloor daardoor ander werk, waardoor hij steeds meer in de NSB-hoek kwam. Hij werd lid van de partij. Hoewel hij zijn lidmaatschap tussendoor ook een keer opzegde omdat hij zich er niet lekker bij voelde kwam hij toch weer terug én werd hij ook lid van de Kultuurkamer. Hij moest weliswaar de Ariër-verklaring tekenen maar kreeg ook subsidie. In 1943, toen hij omhoog zat omdat er geen schildermateriaal meer te krijgen was, overtuigde een SS-officier hem dat als hij de SS-officierenopleiding ging volgen hij gratis een kunstschildersopleiding kon doen. Gantzert zal niet aan de selectiecriteria hebben voldaan en bracht twee jaar op SS-opleidingen door in plaats van de reguliere maximale zes maanden, dus vanwege onbekende redenen (wellicht zijn schilderkunsten) kreeg hij een aparte behandeling. De kazernes waar hij gezeten heeft hadden dependances van concentratiekampen en het motto Vernichtung durch Arbeit was duidelijk zichtbaar; het is dus aannemelijk dat Gantzert geweten heeft wat er gaande was. Hij gaf zich in 1945 bij de komst van de Amerikanen aan hen aan en heeft hen naar eigen zeggen geholpen met het zoeken naar SS’ers, maar of dat waar is, is niet bekend. Hij werd overgedragen aan het Nederlandse gezag. Hij werd in juli 1946 veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf in de Rijkswerkinrichting Veenhuizen. Hij kon prima opschieten met pastoor Smits, die hem in latere brieven ‘Gantzertje’ noemt, die vond dat de kerkgangers wel naar wat verheffenders konden kijken dan de rug van de priester. Katholieke hoofddirecteur Weijers en de hoofdaalmoezenier in Den Haag gaven toestemming. De schildering beeldt de hemelvaart van Christus uit. Er zijn ook acht engelen die voorwerpen dragen die te maken hebben met kruisiging en graflegging, waardoor sommige gidsen abusievelijk denken dat het om de opstanding gaat. Gantzert heeft zichzelf waarschijnlijk ook een plekje gegeven in de schildering. Naast dit enorme werk in de absis van de kerk heeft Gantzert veel meer gemaakt voor Veenhuizen, waaronder grote portretten van Juliana en Wilhelmina voor het Verenigingsgebouw en kleinere werken voor kantoren en feestelijkheden. Hij kreeg hij een half jaar strafvermindering en dankzij een collectieve gratie en een zeer positief rapport van de reclassering verliet hij de gevangenis in december 1948. Zijn vrouw was overleden zonder te weten hoe het met hem ging, de kinderen waren bij hun grootouders in Duitsland. Gantzert vond woonruimte in een koetshuis van Marten Toonder en hertrouwde. De kinderen vernederlandsten en de kleinkinderen wonen allemaal in Nederland. Voor hen was Gantzert gewoon een gezellige opa, hoewel ze voorzichtig zijn met aan wie ze zijn verhaal vertellen. 

(bron: De Opsteker, juni 2015)

Bereikbaarheid:

Voor de kerk(en) en de pastorie kunt u gebruikmaken van de parkeerplaats van kindcentrum Speel en Leer op Kerklaan 3. 

U kunt gebruikmaken van twee grote, gratis parkeerplaatsen. Eén aan de Laan Weldadigheid (handig als u reist vanaf Oosterwolde,  Assen, etc. via de Hoofdweg/Kolonievaart), één aan de Hospitaallaan tegenover hotel-restaurant Bitter en Zoet (handig als u reist vanaf Een, Norg, etc.). We verzoeken u om alleen op parkeerplaatsen te parkeren, niet op straat of in bermen. Zo helpt u mee om dit UNESCO werelderfgoed netjes en veilig te houden.

Op verschillende locaties in het dorp vinden (weg)werkzaamheden plaats, onder andere met betrekking tot de uitbreiding/verzwaring van het stroomnet. Deze staan OMD niet in de weg, maar het kan zijn dat u zeer minimaal moet omlopen of -rijden.