De hedendaagse jachthaven was tot 1969 een langgerekte beroepshaven, die gegraven is in de 16e eeuw. Ook de Veerweg dateert van die tijd en werd aangelegd om de stad via de Lekpoort met de Lek te verbinden. Hij werd tevens de weg naar de Stadshaven voor vervoer van goederen naar en van de schepen.
Tussen 1863 en 1868 werd de spoorbrug over de Lek gebouwd. Het was destijds de langste spoorbrug van Europa met een hoofdoverspanning van 154 meter. De brug en dus ook Culemborg kregen hierdoor internationale aandacht met prachtige foto’s van de bouw in een tijd dat de fotografie nog in de kinderschoenen stond.
Op 18 juni 1875 werd aan het einde van de Veerweg onder luid kanonnengebulder de eerste motorloze gierpont, officieel in gebruik genomen. De veerponten voor die tijd waren roeiboten.
In diezelfde tijd kwam er aan de Veerkade naast de veerstoep ook een aanlegsteiger voor radarstoomschepen zoals de ‘Stad Vreeswijk’ van de ‘Stoomboot Reederij op de Lek’. Deze rederij was eigendom van 13 personen en als eerste directeur J.H. von Santen. Deze raderboten onderhielden een dagelijkse dienst naar Rotterdam via Schoonhoven en Dordrecht voor vervoer van passagiers en ook vracht.
De fabrieken in het Veerweggebied waren bijna allemaal van de Familie ‘van Hoytema en cie’, waaronder de jenever-stokerij met glasblazerij en de steenoven. Van Hoytema had ook een eigen rederij, de ‘Culemborgsche Stoomboot Reederij’ en een stalen raderstoomschip: de ‘Stad Culemborg’. Hiermee vervoerden ze zelf de jenever naar Rotterdam en vervolgens export naar alle delen van de wereld waaronder Indonesië. Ook passagiers konden mee met deze boot waardoor er tussen de beide rederijen een behoorlijke concurrentie ontstond. Aan de veerweg bouwde ‘van Hoytema’ in 1870 en later huisjes voor zijn personeel: de zogeheten ‘Hutters’ de glasblazers en ‘Stokers’ de jeneverstokers.
Op de Lek werd omstreeks 1900 veel gevist op zalm en paling, onder andere door de Culemborgse vissersfamilie Dubbeldam. Het rivierwater was toen nog nauwelijks vervuild. Er was een visafslag bij de Havendijk, waar regelmatig de gevangen vis verhandeld werd. Langs de Korte en de Lange Havendijk stonden veel woningen van schippers, cafés en pensions, waar vaak ook schippersgezellen verbleven. Dit stadsdeel werd ook wel de ‘Bovenstad’ genoemd.
Vanaf de 16e eeuw tot juli 1951 was de Stadshaven voornamelijk een beroepshaven met een hoge kade langs de Veerweg voor het aanmeren van de tientallen zeilschepen. Omstreeks 1872 wordt vlak ernaast, oostelijk, het zogeheten ‘balkengat’ gegraven door de firma L. Sillevis & Zn voor het bewateren van de boomstammen voor hun stoomhoutzagerij en kistenmakerij. In de haven meerden eerst zeilschepen en later stoom- en diesel vrachtboten aan. Ze vervoerden goederen van en naar Rotterdam en Duitsland, of via Utrecht naar Amsterdam en Alkmaar. De Lek was dus een belangrijk transportmiddel zowel voor goederen als voor passagiers. Hierdoor bloeide het Veerweggebied op tot een industriegebied waar veel Culemborgers, maar ook arbeiders van buiten de stad (Leerdam) werkten.
Op 4 juli 1951 kwam er een belangrijke verandering in de haven met de oprichting van Watersportvereniging De Helling. De beroepshaven werd daardoor voor een klein deel ook ‘plezierhaven’. De watersporters maakten aan de oorspronkelijk lage kant van de haven, grenzend aan het balkengat, een aanlegsteiger van tonnen en planken voor hun zeilboten, roeiboten, kano’s en motorboten. Nadat er eerst een oude woonark gehuurd en ingericht was als clubhuis, ging men in 1954 aan de slag voor een nieuw permanent onderkomen..
De nijvere watersporters hadden via wat nu crowd funding heet, én een lening van de gemeente Culemborg, vijfduizend gulden beschikbaar voor de bouw van clubhuis nr 2.
Er zullen hierna nog meerdere volgen! Het bouwen deden ze grotendeels zelf. Fundament, opbouw met prefab wanden, ramen en deuren en de dakconstructie werden gemaakt van gebogen houten planken die aan elkaar gelijmd werden tot spanten.
Door de verbreding van de haven naar de huidige jachthaven, omstreeks 1969, moest clubhuis 2 verdwijnen. Een tijdelijk clubhuis 3 werd gevonden áchter de haven, in één van de oude huisjes aan de Helling: de zogeheten ‘vlooienbunker’. In 1971 gingen de watersporters in de grotere jachthaven vol energie weer aan de slag voor een nieuw onderkomen (het huidige restaurant Kade 7). Helaas moest men door financiële perikelen al in 1975 vertrekken uit dit mooie clubhuis nummer 4. Tijdelijk onderkomen vond men langs de dijk, achter de winkel van ‘Kees van der Linden’ aan het begin van de Veerweg. Dit werd dus noodgedwongen clubhuis 5, waar desondanks nog menig watersporter van De Helling goede herinneringen aan heeft.
Tenslotte volgden in 1991-92 ontwerp en bouw van het huidige, unieke, drijvende clubhuis: dus nummer 6 in de reeks. Geheel prefab gemaakt en ter plekke in elkaar gezet. Een moderne aanpak, die menig aannemer nu jaloers maakt. Dit clubschip is de ultieme uiting van de nimmer aflatende ijver, samenwerking en geestdrift van de leden gedurende de 75 jaar dat de Watersportvereniging De Helling bestaat.
Op de tentoonstelling borden bij de jachthaven staat deze bouwgeschiedenis vermeld in de vorm van foto’s met tekst en QR code voor méér informatie. De buitententoonstelling staat gepland tot eind 2026, maar inmiddels heeft de gemeente Culemborg laten weten de tentoonstelling te willen continueren.
Tijdens de Open Monumentendag worden rondleidingen langs de route georganiseerd. Bij de jachthaven wordt ook een nieuw tentoonstelling bord onthuld nabij restaurant Kade 7, met daarop Het Culemborgs Schipperslied. Zie voor meer informatie ook het programma van de Open Monumentendag.
Tekst
Ad den Otter en Kees Raven, 14 augustus 2026
