Tijdens Open Monumentendag nodigen we je uit om de fascinerende geschiedenis te ontdekken van Gerlachus van Houthem (ca. 1120-1165/’66), de bekendste heilige kluizenaar van Nederland. Ooit was hij een adellijke ridder die een lichtzinnig leven leidde, maar na het tragische verlies van zijn geliefde vrouw deed hij afstand van al zijn bezittingen. Na een boetetocht naar Rome en Jeruzalem keerde hij terug naar Houthem om als kluizenaar in een holle eik te gaan wonen. Na zijn dood rond het jaar 1200 werd op deze plek een stift gesticht — een klooster voor adellijke dames — dat naar deze plaatselijke heilige werd vernoemd. Aan het einde van de 18e eeuw werd dit Norbertinessenstift op last van keizer Jozef II van Oostenrijk, onder wiens gezag deze enclave destijds viel, opgeheven. In de 19e eeuw kwam het complex in handen van de landadel die er zelf ging wonen, waarbij de bijbehorende kerk werd geschonken aan de gemeente Houthem, die haar op haar beurt in gebruik gaf aan de parochie. Hoewel de kerk en een kloostervleugel bewaard zijn gebleven, raakte het gebouw tegen het einde van de 20e eeuw in ernstig verval. Gelukkig werd het complex dankzij een ingrijpende restauratie in de jaren negentig definitief voor de ondergang behoed.

Binnen in de kerk weerspiegelen kleurrijke wandfresco’s het bijzondere levensverhaal van Gerlachus. In het midden van het schip staat het indrukwekkende praalgraf van de heilige. Hier kun je volgens een eeuwenoude traditie nog altijd gewijd zand meenemen, dat vroeger door boeren in stallen werd gestrooid als middel tegen veeziekten. Naast het graf staat een bronzen reliekschrijn met zijn opmerkelijk goed bewaarde gebeente. In de schatkamer is, naast zijn historische kleed, zijn schedel te bewonderen in een schitterende zilveren reliekbuste uit 1704 van de Maastrichtse zilversmid Fredericus Wery. Mis tot slot de bijzondere buste uit 2015 niet: dankzij een wetenschappelijke 3D-gezichtsreconstructie door de universiteiten van Maastricht en Nijmegen sta je hier letterlijk oog in oog met het ware gezicht van deze legendarische middeleeuwse ridder.