De hervormde kerk is het meest in het oog springende monument van Hazerswoude-Dorp. Het is tegelijk een juweel, maar volgens de Hazerswoudse architect Jan Dekker (1893-1953) ook een ‘zorgenkind’. Dat is gedurende de afgelopen eeuwen altijd zo geweest. Het ontwerp van de kerk is toegeschreven aan Pieter Janszoon Post (1608-1669), de beroemde hofarchitect van de stadhouders uit het huis van Oranje. Van zijn hand zijn onder andere het Koninklijk Paleis in Den Haag, maar bijvoorbeeld ook de hervormde kerk in Woubrugge. We zien de kerk nu zoals het gebouw gereedgekomen is in 1664, met uitzondering van de twee transepten die bijgebouwd zijn tijdens de restauratie gedurende de jaren 1946-1948.

De bouwhistorie van de kerk in de zeventiende eeuw gaat terug tot 1640, toen besloten werd tot het afbreken van de oude toren wegens bouwvalligheid. Die oude toren werd voor het eerst genoemd in 1292 en was tot het laatste kwart van de zestiende eeuw katholiek. De kerk was gewijd aan de aartsengel Michaël. De laatste pastoor, Theodorus de Vrije, vluchtte in juni 1572 voor de geuzen. Hij week uit naar zijn zus in Utrecht en nam al het kerkzilver mee. De bouw van een nieuwe toren was een enorme, financiële uitdaging voor de inwoners van het dorp. Het dorpsbestuur kwam met een creatieve oplossing voor de financiering. Zij vroegen de ambachtsheer om een octrooi ‘…tot laste van tappers van iedere tonne biers twaalf stuivers…’ voor een periode van 30 jaar. De vroegste bouw van de huidige toren is dus gefinancierd met een bieraccijns! Het is een slim plan gezien de vele kroegen die in zeventiende-eeuws Hazerswoude te vinden waren. Het turfsteken en het boerenbedrijf maakten de landman dorstig.

De toren en de zaalkerk met houten overwelving kwamen in 1646 gereed. Dat jaartal prijkt in de westgevel op twee boogstenen samen met het wapen van Hazerswoude. De toren werd bekroond met een achtkantige, open houten geleding met bolbekroning. Ruim tien jaar later was het slecht gesteld met de toren. In 1657 werd een brandbrief aan de ambachtsheer gestuurd, ondertekend door de schout en schepenen. Er was sprake van ‘…groot pericuul van instorten’. De werkzaamheden om dat te herstellen waren omstreeks 1664 voltooid. Aan het einde van de achttiende eeuw moest er opnieuw een grote som geld worden opgebracht voor het herstel van de kerk. Het eigendom van de toren ging toen over op de wereldlijke gemeente. In de achttiende eeuw werd ook de basis gelegd voor de problemen die later zouden ontstaan. Met de drooglegging en inpoldering van de Noordplas in 1759 klonk de bodem in en kwam het grondwaterpeil lager te liggen. Gevolg daarvan was dat de fundering tientallen centimeters uit het lood kwam te staan en dat de houten koppen van de funderingspalen begonnen te rotten.

Vlak na de Eerste Wereldoorlog was de kerk weer aan een opknapbeurt toe. De burgemeester en wethouders stelden uiteindelijk voor om een van de aanbouwen geheel te vernieuwen, de andere te restaureren en de toren op te knappen. Voor dit plan kreeg de gemeente echter geen subsidie van het Rijk en de provincie. Men moest dus een eenvoudiger plan opstellen. Dit werd in 1924 uitgevoerd door de laagste inschrijver, de gebroeders Dekker. De funderingsproblemen bleken daarmee helaas niet opgelost. Architect Johan Dekker ontwierp voor de Tweede Wereldoorlog een plan voor de afbraak van de oude en bouw van een nieuwe kerk. Instortingsgevaar was niet ondenkbeeldig en in 1942 weken de kerkgangers uit naar het gymnastieklokaal van de School met den Bijbel aan het kruispunt. Duurzame restauratie van de fundering liet tot na de oorlog op zich wachten en geschiedde in de periode 1946-1948. Begin jaren ’70 waren er opnieuw plannen om de toren en het kerkgebouw te restaureren. In 1975 werd in opdracht van de kerkvoogdij een inspectie uitgevoerd door de Monumentenwacht. De leibedekking en de houten kapconstructie verkeerden volgens hun rapport in slechte staat. Van 1986 tot en met 1992 volgde daarom opnieuw een restauratie. De restauratie van de kerktoren maakt onderdeel uit van een algehele restauratie die ongeveer 2,6 miljoen gulden kostte. Niet minder dan 1,5 miljoen gulden daarvan moest door de gemeente zelf worden opgehoest. Dat dit uiteindelijk lukte komt niet in de laatste plaats door de leden van de kerkgemeente die bereid waren tot grote offers. Het moment van ingebruikname was een zeer gelukkige. Dominee J.B. Alblas gaf op 12 april 1992 een feestelijke kerkdienst. In dat jaar werd het 700-jarige bestaan van Hazerswoude als parochie gevierd.

Tot de inventaris behoren een eenvoudige preekstoel met doophek daterend uit het derde kwart van de zeventiende eeuw, een koperen predikantslezenaar, voorzangerslezenaar en doopbekkenhouder uit de achttiende eeuw. Het eikenhouten koorhek met Ionische pilasters en gesneden boogvullingen gaan terug tot het derde kwart van de achttiende eeuw. Twee eenvoudige herenbanken zijn gedateerd op 1664. De grafzerken in de kerk dateren uit de tweede helft van de zeventiende en achttiende eeuw. Op het predikantenbord prijken de namen van de 42 dominees die tot heden (2026) in de kerk zijn voorgegaan. Voor het begeleiden van de gemeentezang wordt gebruik gemaakt van het uit 1868 daterende tweeklaviersorgel, gebouwd door de firma Flaes en Brunjes uit Amsterdam. Het orgel heeft in 2020 groot onderhoud gehad. Omdat er vanuit Monumentenzorg geen extra pijpen geplaatst mogen worden is gekozen voor een elektronische oplossing door opnames van de betreffende stemmen van gelijksoortige orgels.

Op afspraak en bij mooi weer tijdens Open Monumentendag is een beklimming van de toren een prachtige belevenis. Een leuk weetje is dat architect Jan Dekker een schatting heeft gemaakt van het gewicht van de toren: ongeveer een miljoen kilogram. Men is na de beklimming dicht bij de eikenhouten klokkenstoel met een in 1451 gegoten klok van de Utrechtse klokkengieter klok van Steven Butendiic (overleden 1483). Ook hangt er een door de ambachtsheer uit het geslacht Van Wassenaer geschonken, kleinere klok van Claudy Fremy, gedateerd op 1686. In de klok zit een elektrisch torenuurwerk van de Firma Elderhorst uit de jaren ‘30. Op de zolder in de toren ligt ook nog een gedemonteerd mechanisch torenuurwerk. Zowel van binnen als van buiten is de kerk het kroonjuweel van Hazerswoudes’ historie!