Als gevolg van talloze Maasverplaatsingen raakte ook de aloude burcht van Elsloo rond 1460 overspoeld en verdween geleidelijk in de rivier. De resten komen bij lage waterstanden als kleine eilandjes van steen boven het water uit. Ze zijn alleen zichtbaar bij zeer lage waterstand in de rivier de Maas.

De oude burcht van Elsloo in de Maas.

Zoals bekend is het huidige kasteelcomplex in Elsloo niet het oudste kasteel. Waar nu de Maas stroomt lag eens een burcht, kerk en de kern van de bebouwing van Elsloo. De Maas liep hier toen anders, langs het dorp Kotem op de linkeroever. De ligging was een strategisch punt. Men kon van uit de burcht makkelijk het, hier relatief smalle, Maasdal over de volle breedte beheersen en tol te heffen, inclusief op de verbindingswegen die zowel op de linker- als op de rechteroever parallel aan de Maas langs de overstromingsgrens liepen. Ook was hier ongetwijfeld een oversteekplaats om te bewaken.
De oudste beschrijving van de burcht dateert uit 1329 bij het aangaan van een leenverhouding met de graaf van Gulick daarin wordt het kasteel als een aanzienlijk complex beschreven: ..seine Burg mit alle synen muren, tornen, portzen, vurgeburgten, graven, weyeren ind mit allen anderen vestingen……….

Hasloa / Ascloa
De oudste vermelding van een kasteelheer dateert uit 1108 Arnold van Elsloo wordt in een document vernoemd maar niet als Arnold van Elsloo maar als Arnulfus de Hesloes. Deze laatste naam brengt ons naar een oudere naam voor Elsloo, Hasloa. Hasloa brengt ons niet alleen naar het oude Frankische kroondomein Ascloa maar ook naar de plaats waar de legendarische winterkamp van de Vikingen aan de Maas in 881-882 waren gesitueerd. Dat wil echter niet zeggen dat de burcht uit de Vikingtijd dateert. Wij denken dat, vanwege de strategische ligging, de burcht op de plaats van een van de twee Viking konings zetels is gebouwd en dat deze zetel op zijn beurt op de plaats is gebouwd van het bestuurscentrum van het Frankisch Kroondomein.

De aanwezigheid van de Vikingen aan de Maas ter plaatse blijkt ook uit een concrete, belangrijke archeologische vondst. De bijl van Elsloo is een iconische Scandinavische strijdbijl die rond 2020 tijdens graafwerkzaamheden van het Grensmaas-project in de buurt van Elsloo (Limburg) is gevonden. Deze bijl is hét tastbare bewijs dat Vikingen in de 9e eeuw hun basiskamp in de regio hadden.

Hoe zag het kasteel er uit ?
Er bestaat een afbeelding van het kasteel. Op een overzichtskaart van het Graafschap Rekem zijn ook de kastelen in de omgeving waarheidsgetrouw weergegeven. Op de rand van de Maas staat ook de ruïne van het kasteel Elsloo ingetekend. Het kasteel kende een vierkante donjon, wat algemeen wordt aangenomen als de oudste vorm van de donjons na de (eveneens) vierkante houten torens. (De ronde torens, zoals in Stein, zouden dan van jongere datum zijn).

Hoe het verder ging.
Rond 1450 heeft er een grote Maasoverstroming plaats gevonden volgens de kroniek uit 1459 van Peter Treckpoel uit Beek, Hierbij zijn in Elsloo de burcht en kerk “bijna samen” wegedreven.
“Ende die alde kyrcke, die plach te staen er dese nuwe kyrck getymmert waert, die stond bij den Borcht, mer die Mase hadde sy bynae al tezamen ewech gedreven”

De Maas heeft toen de stroom verlegd en de resten van het kasteel ondermijnt, waardoor dit steeds verder de Maas inschoof. Van het kasteel heeft de voorburcht nog ca 200 jaar bestaan. De kerk werd herbouwd boven op de Berg, voor de huidige St Augustinuskerk. Het doopvont uit de kerk aan de Maas is bewaard gebleven en is het oudste aandenken aan het middeleeuwse Elsloo. Ook zijn er veel huizen van de oude middeleeuwse kern, langs de Jodenstraat en bij de burcht, voor en na door de Maas afgespoeld. Het verloren gegane gedeelte van Elsloo werd opnieuw opgebouwd bovenop de Maasdalhelling op een veiliger plaats. Dat is deels nog de bestaande oude kern en het gedeelte dat heeft moeten wijken voor de aanleg van het Julianakanaal. Dit afgebroken gedeelte betreffende 43 huizen, de school, gemeentehuis, boerderijen en woonhuizen werden 100 jaar geleden langs de Stationsstraat en nieuwe wegen gebouwd met als kern het nog bestaande Heilig Hart beeld. .
Rond 1630 erfde de gravin Olympe de Gavere de heerlijkheid Elsloo en trouwde met Graaf Nicolaes d’Arberg. Deze verbouwde de Dorpsbrouwerij tot een groot herenhuis (in 1885 afgebrand), Het kasteel bleef achter in de Maas.

De Grafsteen van de laatste adelijke kasteelheer van de burcht in de Maas, Conrard van gavere bevindt zich aan de achterzijde van de grafkapel op het oude kerkhof bij de Sint Augustinuskerk. Olympe was zijn erfgenaam.

Elsloo , 03 07 2026
Guus Peters
Historiehuis van de Maasvallei