De Koepelkerk, Noorderstraat 167-169, 9611 AD Sappemeer

De Koepelkerk is de eerste speciaal voor preken gebouwde kerk in de provincie Groningen en werd in 1655 in gebruik genomen. Inmiddels is dat meer dan 350 jaar geleden en daarmee het oudste bouwwerk in Sappemeer.

Sinds 1613 was de stad Groningen eigenares van de veengebieden, zo ook van het gebied rondom het Sapmeer. Er was een grote behoefte aan brandstof dus de vervening en daarmee het winnen van turf werden voor ‘de stad’ een belangrijke bron van inkomsten. Voor het transport van ‘het bruine goud’ van het Sapmeer werd naar ‘de stad’ het Heerendiep (later Winschoterdiep) gegraven.

Sappemeer werd het eerste belangrijke centrum van de Veenkoloniën.
Van heinde en ver kwamen mensen naar dit gebied, want hier was werk! Hun leven stond volkomen in het teken van turf. Het beetje vrije tijd werd besteed aan het beluisteren van preken, in schuren of bij mensen thuis. De Reformatie vierde hoogtij.
De stad Groningen was verplicht om sociale voorzieningen te leveren, om hun burgers van openbare gebouwen te voorzien.
En zo kreeg Coenraet Roelofs van ‘De Heeren van de Raedt van Groningen’ de opdracht om daar een achtkantige kerk met een koper gedekt koepeldak (naar voorbeeld van een soortgelijke kerk in Willemstad NB) te bouwen: een sobere preekkerk, specifiek gericht op het gesproken woord. (In die tijd behoorde een kerk nog tot de openbare gebouwen.) De invloed van de stad Groningen is nog steeds zichtbaar: het stadswapen boven de ingang dateert nog uit de oorspronkelijke bouwtijd. Ook de huidige deur is nog origineel. Deze deur werd versterkt ‘met spijckers hebbende briede vierkante koppen en aen de deure een nachtslot 6 gulden waert’. Het stadswapen is ook te zien op het nog oorspronkelijke slotplaatje en op de windvaan boven op de lantaarn.

Het Van Oeckelenorgel
Er werd tijdens de diensten ook gezongen: een voorzanger – meestal de onderwijzer van de plaatselijke school – gaf leiding aan de samenzang. De orgels kwamen veel later. In 1875 bouwde Petrus van Oeckelen het orgel in De Koepelkerk. Kenmerkend voor een orgel van zijn hand zijn de bloemfiguren in het snij- en sierwerk. Petrus van Oeckelen was in 1875 al 83 jaar. Zijn orgelmakerij in Harenermolen werd toen al grotendeels geleid door zijn twee zoons, Cornelis Allegondus en Anthonius van Oeckelen. Ook hun invloeden zijn in het orgel waarneembaar, maar dan op het gebied van de dispositie of registersamenstelling.
In 2009 is het orgel volledig gerestaureerd.

De preekstoel en de herenbanken
Behalve enkele familiebanken waren er geen stoelen of banken; men stond tijdens de kerkdienst op het zand. Later werden er kerkbanken geplaatst.
Arent Jansen – kistenmaker van beroep – ontwierp voor De Koepelkerk de preekstoel, een diaken- en domineesbank en de Raadsstoel (de bank voor ‘De Heeren van de Raedt van Groningen’). De preekstoel behoort tot de Tinallinge-groep uit het midden van de 17e eeuw.
Tijdens de kerkrestauratie in 1986 zijn de voorste banken gebruikt om de zitting en de beenruimte te verruimen van de achterste kerkbanken. In het vrijgekomen deel werden stoelen geplaatst.

Van koepeldak naar Grieks kruisdak
De dakconstructie van het oorspronkelijke koperen koepeldak bleek uiteindelijk niet bestand tegen de belasting van de 577 pond wegende luidklok in de lantaarn op het dak. Er werd een losstaande klokkentoren naast het kerkpad gebouwd.
In 1791 dreigde het koepeldak alsnog in te storten. Wegens geldgebrek werd het vervangen door een pannen gedekt zadeldak in de vorm van een Grieks kruis. Toen een kleine twee eeuwen later ook dit dak dreigde in te storten is met behulp van de nodige subsidies de kerk grondig gerestaureerd en kreeg het in 1986 het koper gedekte koepeldak terug.

De Koepelkerk nu
Vanaf 1858 was de kerk eigendom van de Nederlands Hervormde Kerk.
Wegens sterk teruglopend kerkbezoek werd De Koepelkerk in 2006 overgedragen aan de Stichting Oude Groninger Kerken en is vervolgens particulier in erfpacht gegeven. Een grondige opknapbeurt volgde: het stucwerk werd hersteld evenals de kerkdeur en het toegangshek. De glas-in-loodramen en kerkbanken werden gerestaureerd en de kerk werd voorzien van een professionele licht- en geluidsinstallatie.

Net als vele andere kerken heeft ook De Koepelkerk een herbestemming gevonden:
een ontmoetingsplek waar culturele, sociale en maatschappelijke initiatieven elkaar ontmoeten.

Op zaterdag wordt het orgel bespeeld door de heer Fennema.