EEN WATERTOREN VOOR DRUK OP DE LEIDINGEN EN ALS BUFFERVOORRAAD Water nodig? Loop naar de kraan en je hebt het. Dat was vroeger anders. Water haalde je uit de put, de regenton, de sloot of de Poel. Het besef dat water de drager is van bacteriën die ziektes veroorzaken, komt pas op halverwege de 19e eeuw als grootschalige cholera-epidemieën duizenden slachtoffers maken. Aalsmeer blijft niet gespaard, in 1892 breekt cholera uit. In het land worden provinciale waterleiding- bedrijven opgericht. In 1916 stemt de gemeenteraad in met de aanleg van een waterleidingnet. Men denkt aan te kunnen sluiten op het leidingenstelsel van Amsterdam. Het verzoek wordt afgewezen in verband met een niet toereikende waterdruk. Men neemt contact op met het Provinciaal Waterleidingbedrijf van Noord Holland (PWN). Ondanks het uitbreken van een tyfus-epidemie in 1921 en het in droge tijden gebrek aan schoon water bij de kwekers, is het pas in 1925 dat de PWN en gemeente Amsterdam, tot overeenstemming komen. Voor druk op de waterleidingen en als buffervoorraad is een watertoren noodzakelijk.
Ir. HENDRIK SANGSTER, INGENIEUR – ARCHITECT, 1892-1971 Omdat de directie van de PWN voor de watertoren van Aalsmeer iets speciaals wil, wordt Sangster aangetrokken. Van Nievelt ontfermt zich over de binnenkant. ir. Hendrik Sangster, geboren in Semarang (Java), behaalt in 1915 het diploma civiel ingenieur. Direct na zijn studie gaat hij het leger in. Na de 1e wereldoorlog vertrekt hij naar het zwaar getroffen noorden van Frankrijk om te helpen met de wederopbouw. Hij ontwerpt twee complete dorpen met huizen en scholen. Terug in Nederland wordt hij door de directeur van Waterleiding Maatschappij Noord West Brabant aangetrokken voor het ontwerpen van twee pompstations en elf watertorens. Zijn eerste ontwerp, de water-toren van Dongen 1923, is nog vrij conventioneel. In de twee daarop volgende jaren ontwerpt Sangster tien torens die veel opzien baren. Hij maakt op expressieve wijze gebruik van de vrijheid die een betonnen draagconstructie in combinatie met een baksteenvulling biedt. Hij benut, in navolging van de architecten van de Amsterdamse School, de plastische mogelijkheden van metselwerk. Bij een aantal torens verwerkt hij in het uiterlijk de betonnen draagstructuur. In de vormgeving laat hij zich beïnvloeden door de art déco.
THEORETISCHE UITGANGSPUNTEN WATERTORENS In een artikel in 1924 in Water en Gas stelt Sangster een aantal regels op voor de architectuur van watertorens. Hij maakt zich sterk voor een monumentaal gebouw waarvan de verhoudingen zich moeten aanpassen aan de grootte en de hoogteligging van het reservoir. Het reservoir en het dak moeten in het uiterlijk afleesbaar zijn zonder de eenheid te verstoren. Het dak moet zuiver van lijn zijn en de toren op een organische manier beëindigen. Ook aan de situering van de toren besteedt hij aandacht.
WATERTOREN AALSMEER ALS MEESTERWERK Vanwege het monumentale effect plaatst Sangster de watertoren op een schiereilandje aan de Westeinderplas. Door de hoekkolommen onder 45 graden te plaatsen en aan weerszijden hiervan het metselwerk, inclusief een strook van speciaal vervaardigde prismategels, tot tegen de achter kant terug te metselen, versterkt hij de verticale werking en expressiviteit van de toren. Vier hier tussen geplaatste lichtere kolommen verfijnen de opzet. Door het terugplaatsen van het metselwerk, worden in de gevel deels de randbalken en daarmee de plaats van de vloeren, zichtbaar gemaakt. De plaats van de reservoirs geeft hij aan door ter hoogte hiervan het betonwerk uit te waaieren. Aan de basis hetzelfde thema, ditmaal om deur- en raamopeningen te verfraaien. Door aan de basis de hoofdkolommen iets uit te laten lopen, versterkt hij de zeggingskracht van de toren. Achter de betonnen gevelrand beëindigt Sangster de toren met een koperen dak dat scherp en helder afsteekt tegen de lucht. Als gevolg van een veranderd architectuurklimaat, treedt er vanaf 1930 een sterke versobering op in zijn werk. De laatste torens die hij ontwerpt krijgen een krachtige hoofdvorm zonder decoratieve elementen. Hij neemt op een aantal punten afstand van zijn oorspronkelijke opvattingen. Sangster is bekend als de belangrijkste watertorenarchitect van Nederland, met de Watertoren van Aalsmeer als zijn meesterwerk.
WATERTOREN IN DE VERKOOP Na de 2e wereldoorlog stijgt het waterverbruik aanzienlijk. Waterbedrijven leggen opslagkelders aan met toerengeregelde pompinstallaties en volledig geautomatiseerde besturingssystemen. In Aalsmeer wordt tegenover de watertoren een kelder (sinds 2018 Flower Art Museum) aangelegd. Niet veel later maken technische ontwikkelingen watertorens overbodig. In 1987 verliest het bovenste en in 1994 het onderste reservoir zijn functie. De toren gaat in de verkoop. Er worden allerlei ideeën geopperd, zelfs een hotelkamer op grote hoogte. Dat gaat Stichting Aalsmeer 2000 te ver, zij komt met een plan tot beheer en zet hem in het licht. In 2012 wordt de toren overgenomen door Stichting Beheer Watertoren Aalsmeer. Zij organiseert Open Dagen, biedt ruimte voor exposities, voor trouwceremonies en helemaal bovenin aan een nestkast voor slechtvalken. Als de jongen zijn uitgevlogen kan de toren beklommen worden.
