Waar nu de Paterskerk staat, lag ooit de Aldenborgh, de eerste burcht van de graven van Horne en eeuwenlang het bestuurscentrum van deze grensregio, de plek waar de geschiedenis van Weert begon. In 1461 schonk graaf Jacob I van Horne dit terrein aan de minderbroeders franciscanen; na de dood van zijn vrouw trad hij zelf tot de orde toe. In de eerste decennia van de zestiende eeuw verrees de huidige laatgotische kloosterkerk, in 1526 voltooid. Exact 500 jaar geleden!
Eeuwenlang was de Paterskerk het religieuze én sociale hart van de Biest. De paters verzorgden het geestelijk heil van de stad en deelden in magere jaren dagelijks maaltijden uit aan de armen. Minstens zo bijzonder was hun zorg voor de zieken: de paters verpleegden pestlijders. Die zorg was niet zonder gevaar — meerdere broeders en paters bezweken zelf aan de besmetting. Wie de ziekte opliep, mocht niet langer in het klooster wonen en werd ondergebracht in het nabijgelegen pesthuisje bij het Paters-pörtje, dat rond 1530 speciaal daarvoor werd gebouwd en er nog altijd staat. In 1781 werd het eerste ziekenhuis van Weert hier gebouwd. De Weertenaren waardeerden dat: telkens weer hielpen zij het klooster opbouwen na verwoestingen, en tijdens de Franse tijd kochten zij het zelfs op om het aan de paters terug te kunnen geven.
De kerk diende als dynastieke grafkerk van de graven van Horn en bewaart een rijke barokke inventaris: oksaal, altaren, preekstoel en orgel. Sinds 1967 is zij rijksmonument, en zij geldt als de enige middeleeuwse kloosterkerk van Nederland die eeuwenlang onafgebroken door haar oorspronkelijke orde in gebruik bleef.
Na een grondige restauratie in 2015 kreeg het gebouw een nieuwe functie. In de monumentale ambiance van het kerkschip vinden nu concerten, exposities, ceremonies en representatieve bijeenkomsten plaats. Stichting Paterskerk de Biest werkt aan een duurzame, passende exploitatie waarin het religieuze en cultuurhistorische karakter leidend blijft zodat de Paterskerk ook voor volgende generaties een levende ontmoetingsplek in het hart van Weert is.
De Paterskerk sluit direct aan bij het thema “Veerkrachtig erfgoed”. De kerk verloor grotendeels haar oorspronkelijke religieuze functie en kwam daarmee in onzekere tijden terecht. Leegstand en verval liggen dan op de loer, zoals bij zoveel kerkgebouwen. Toch wordt de Paterskerk niet losgelaten. Via een nieuw toekomstplan krijgt het rijksmonument een nieuwe, duurzame bestemming als plek voor verenigingen, cultuur en ontmoeting. De muren blijven, de functie beweegt mee.
Dat is veerkracht in de meest letterlijke zin: niet slopen of bevriezen, maar herbestemmen — het gebouw laten meebewegen met zijn tijd, zonder zijn geschiedenis te verliezen. Juist hier is de expositie over 200 jaar Zuid-Willemsvaart te zien. Twee vormen van erfgoed die zich staande hielden door zich telkens opnieuw uit te vinden — het kanaal en de kerk — komen tijdens Open Monumentendag onder één dak samen.
