Monument

Tolhuis

Adres

Westhaven 73-74, Gouda

Achtergrondinformatie uitklap icoon

Het Tolhuis dat op schilderachtige wijze de Westhaven afsluit, illustreert als geen ander monument de band van Gouda met het water.

Gouda is ontstaan waar de Gouwe uitmondt in de Hollandsche IJssel. De Gouwe is van oorsprong een veenriviertje dat rond 1250 vanaf de IJssel werd vergraven tot de Haven en verder werd gekanaliseerd en verlengd tot de Oude Rijn. Met de bouw van de Donkere Sluis ontstond een nieuwe vaarroute. De rivier de Gouwe en daarmee Gouda werd zowel strategisch als economisch belangrijk.

In de scheepvaartgeschiedenis in en rond Gouda speelde het Tolhuis een belangrijke rol die terug gaat naar de 13e eeuw. Graaf Floris V verleende Gouda in 1272 stadsrechten. De grafelijke tol verhuisde vóór 1330 van Moordrecht naar Gouda. In 1389 is voor het eerst sprake van een Tollenhuuse, gelegen aan de westzijde van de Haven. De Goudse tol werd na 1413 door de landsheer verpacht aan de meestbiedende of aan een gunsteling. Tollenaars, meestal personen van aanzien, verdienden goed. Alleen in oorlogstijd of bij dreiging ervan liepen de inkomsten terug.

Gebouwencomplex
De bouwgeschiedenis van het Tolhuis is complex. Het gebouw is samengesteld uit verschillende bouwsels die in de loop der eeuwen regelmatig zijn aangepast en uitgebreid. De kern wordt gevormd door een 16e eeuws pand met twee zadeldaken en dubbele topgevels.

Hoe het gebouw er in de vijftiende eeuw heeft uitgezien is niet bekend, wel dat tollenaar Jacob Goudt er in 1500 drie ramen liet aanbrengen. In 1550 werd het tolhuis aanzienlijk uitgebreid en het deel gebouwd dat nu de kern vormt. Aan de zuidzijde verrezen langs de IJssel twee gebouwtjes. De oorspronkelijke toren met afgeschuinde hoeken werd verbouwd tot een rechthoekig pand. Een bekende tollenaar was de rijke bierbrouwer Dirck Cornelisz van Reynegom. Zijn portret is te zien in een gebrandschilderd glas in de Sint-Janskerk (nr. 59). In 1584 werd Van Reynegom opgevolgd door zijn zoon Jan Dircksz.

In 1604 was het Tolhuis een aanzienlijk gebouw met zes stookplaatsen. Na zijn dood in 1606 werd Jan Dircksz opgevolgd door Pieter Cornelisz de Lange die het Tolhuis moderniseerde. Hugo de Groot was hier in 1611 diverse keren te gast als advocaat-fiscaal van het Hof van Holland.

In 1615 werden ter hoogte van het Tolhuis sluisdeuren aangebracht om het dichtslibben van de Haven tegen te gaan. Uit die tijd stamt ook de – tegen de zuidkant van het Tolhuis gebouwde – sluiswachterwoning. De bouwmeester maakte beide gebouwen optisch tot een eenheid door de oostelijke vleugel en de uitbouw met dezelfde oranjerode steen te ommantelen. Het jaartal 1623 op de wapensteen aan de zuidgevel wijst op bouwactiviteiten ten tijde van tollenaar Pieter Corneliszoon de Lange.

In 1627 werd het Tolhuis opnieuw verbouwd en in 1631 werd de kern van de oostvleugel voor het aanzienlijke bedrag van 3900 pond vernieuwd. Het interieur kreeg fraaie plafondschilderingen. In de loop van de 17e eeuw werd tegen de zuidgevel nog een trappenhuis gebouwd. Aan de oostzijde bevindt zich een latere aanbouw, eveneens met zadeldak tussen topgevels, met neogotische motieven in de ramen op de parterre.
De onderkelderde oostvleugel aan het water bestaat uit twee vertrekken met beschilderde moer- en kinderbinten op de begane grond en de eerste verdieping dateert uit dezelfde periode. Het jaartal 1631 op de wapensteen boven de hoofdingang aan de Westhaven 74 herinnert aan deze verbouwing.

Het tollenaarschap was inmiddels een lucratieve bezigheid geworden. Regenten en regentenzonen volgden elkaar in dat ambt op. Een bekende gast omstreeks 1770 was de schrijfster Betje Wolff die er een paar keer verbleef. In de tweede helft van de 18e eeuw waren er opnieuw verbouwingen. Toen werd ook de binnenplaats overdekt voor de aanleg van de nieuwe keuken.

Toen de Fransen in 1795 de tol afschaften, bleef het Tolhuis eigendom van het Rijk en werd het aan de meestbiedende verhuurd. Op 15 februari 1837 werd het voor 2675 gulden verkocht aan predikant G. van Warmelo. Toen hij in 1850 overleed, liet hij een echtgenote en tien jonge kinderen achter.

Daarna volgden bewoners die slechts kleine veranderingen lieten aanbrengen zoals het prachtige stucwerk in enkele vertrekken, een schouw in de westvleugel, de empire schuiframen en het zeshoekig raam boven de ingang. In de 19e eeuw werden ook de gevels aan de noord- en westzijde witgepleisterd, waardoor ze mooi in het water spiegelen en tevens goed passen bij de witte gevels van de Veerstal. In 1903 werd het gebouw gesplitst in twee woningen en aangepast aan de eisen van de tijd. In de westgevel is een gedeelte bewaard gebleven van de Veerstalpoort, waartegen het Tolhuis werd gebouwd. Een uitwendig zichtbaar gebleven verdikking van de westgevel van deze rond 1900 geheel vernieuwde vleugel markeert de plaats van de oude poort.

Na 1918 neemt het wegverkeer toe. In de stedelijke begroting van 1938 zijn posten opgenomen voor het maken van een nieuwe verbinding tussen de Oude en de Nieuwe Veerstal en de sloop van het Tolhuis dat in de weg stond. Gelukkig ging de afbraak niet door.

Bij de watersnood in 1953 dreigde het hoge water juist op de plek van het Tolhuis Gouda binnen te stromen. Gouda ontkwam op het nippertje aan een grote ramp. Uiteindelijk heeft dit geleid tot een omvangrijke reconstructie van de Veerstal, waarbij het water van de Haven werd afgesloten en alleen nog maar via een duiker in verbinding staat met de Hollandsche IJssel.

Het Tolhuis bleef bewoond door particulieren totdat het in 1989 werd gerestaureerd en er een verzamelkantoor werd gevestigd. De gevels die uit het water van de Haven oprijzen, zijn bij die gelegenheid rozerood geverfd. De restauratie werd bekroond met de Restauratieprijs 1994 van het Nederlands Architectuurinstituut te Rotterdam (NAi).

Er zijn plannen om de open vaarverbinding tussen Gouwe en Hollandsche IJssel weer tot stand te brengen. Daarmee wordt de band van Gouda met het water en de rol van het Tolhuis nog duidelijker.

Deel dit monument

Adres

Westhaven 73-74, Gouda

Achtergrondinformatie

Type monument:
Openbaar gebouw
Oorspronkelijke functie:
Tolhuis
Bouwperiode:
14e-17e eeuw
Huidige functie:
Kantoor
Monument status:
Rijksmonument
bekijk alle monumenten in
Gouda