In het Gravensteen, één van de oudste gebouwen van Leiden, hield de graaf van Holland ‘hof’. De toren die hier eind 12e eeuw kwam te staan, was wellicht het eerste bakstenen gebouw van Holland. Het moet een opvallend gezicht zijn geweest, die bakstenen toren in een omgeving van hout en riet. Het ging in oorsprong om een vluchttoren voor de graven, maar fungeerde al gauw als grafelijke gevangenis. In 1463 schonk Philips van Bourgondië het Gravensteen aan de stad Leiden en werd het een stadsgevangenis. In de 16e eeuw kwam er een cellenblok naast, dat nog intact is. Arent van ’s-Gravesande, bekend van o.a. de Lakenhal en de Marekerk, ontwierp in de 17e eeuw een spin- en rasphuis, waar misdadigers tewerkgesteld werden. Enkele decennia later volgde de bouw van de vierschaar en de schepenkamer, waar de rechters zetelden. Op het plein ervoor, het huidige Gerecht, werden tot in de 19e eeuw doodstraffen voltrokken. Vanaf de galerij hadden de rechters uitzicht op de executieplaats. Het gebouw raakte aan het einde van de 19e eeuw in onbruik, maar werd gelukkig behoed voor sloop. In de vorige eeuw diende het een tijd als boekenmagazijn en als faculteitsgebouw voor de rechtenfaculteit. Tegenwoordig biedt het Gravensteen onderdak aan Erfgoed Leiden en Omgeving. Voor de toekomst is renovatie noodzakelijk en moet een nieuwe bestemming gezocht worden. / IR